Het Horizon 2020-programma van de Europese Unie ondersteunt het grootste en meest ambitieuze onderzoeksprogramma ATLAS (A trans-Atlantic assessment and deep-sea ecosystem-based spatial management plan for Europe) naar het voorkomen en functioneren van diepzee ecosystemen in de Atlantische Oceaan met een bijdrage van €9,1 miljoen. De start van ATLAS markeert het begin van een groot aantal oceaanexpedities gedurende de komende vier jaar van onderzoeksteams en –schepen van 25 partners, afkomstig uit tien Europese landen plus de VS en Canada.

Foto van een koudwaterkoraalrif gemeenschap (© Solvin Zankl, GEOMAR, Kiel)
Lophelia (Lophelia pertusa) is het meest voorkomende rif-framework dat koudwaterkoraalrifgemeenschappen vormt. Het is al regelmatig gevonden in de Noord Atlantische Oceaan, maar wordt nog steeds ontdekt in andere oceanen wereldwijd waar deze robuuste skeletten enorme diepzeekoraalriffen vormen. © Solvin Zankl, GEOMAR, Kiel

De Nederlandse partner in ATLAS is het programma is het NIOZ Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee met het nationale onderzoeksschip Pelagia. NIOZ bioloog dr. Dick van Oevelen: “De Noord-Atlantische Oceaan is de geboorteplaats van de diepzee biologie en staat aan de wieg van de oceanografie. Van de diepe oceanen weten we nog maar heel weinig, maar van deze oceaan wel het meeste. Gedurende de laatste twintig jaar hebben we wel gezien hoe veelzijdig maar ook hoe kwetsbaar de diepzee ecosystemen kunnen zijn. Een mooi voorbeeld hiervan vormen de koudwaterkoraalrifgemeenschappen op de continentale hellingen van de Atlantische Oceaan; zowel aan de west- als aan de oostkant; daar liggen ook riffen ter grootte van het Great Barrier Reef, alleen veel dieper en daarom pas recent ontdekt”. Een voorproefje hiervan is te zien op de bijgaande foto en bij de BBC:

Doel en betekenis van ATLAS

Van Oevelen: ‘Met ATLAS willen we ons begrip van diepzee ecosystemen sterk verbeteren met het fundamentele doel om de verbanden tussen de verschillende groepen organismen beter te leren kennen maar ook om betere beleidsadviezen te kunnen geven voor toekomstige menselijke activiteiten in de diepzee, zoals de winning van mineralen die we nodig hebben in onze snel digitaliserende en elektrificerende maatschappij. Dit sluit naadloos aan bij de Blue Growth-strategie van de Europese Unie, waarmee deze een duurzame groei van menselijke activiteiten in zowel kustzeeën als oceanen wil bevorderen. Deze blauwe poot van de Europese economie vertegenwoordigt ruwweg 5,4 miljoen banen en genereert een bruto toegevoegde waarde van bijna €500 miljard voor Europa als geheel”.

Onderzoek en educatie

De door ATLAS voorgestane integrale aanpak vereist een multidisciplinair team van zeeonderzoekers. Naast meer traditionele onderzoeksmethoden zullen bijvoorbeeld ook DNA technieken worden ingezet om tot nu toe onbekende (micro-)organismen in de diepzee op te sporen.

Een tweede doel van het onderzoek is om het enorme belang van zeeën en oceanen voor onze samenleving goed naar voren te brengen om de Europese burger daar beter van te doordringen. Hierbij spelen economie (energie, transport), ecologie en (voedsel-)veiligheid allemaal een belangrijke rol. De educatieve tak van het project is net zo belangrijk als het onderzoek en betreft onder andere een reizende interactieve tentoonstelling over de oceaan en een nieuw te bouwen Science Centre in Edinburgh, dat meer dan 200.000 bezoekers per jaar wil gaan voorlichten over het leven in de diepzee.